مكى و حتى سورهء مزمل كه در شمار نخستين سوره‌هاست آمده است . « 1 » حكم شرعى پرداخت زكات ، از لحاظ اجرايى تنها در سال نهم هجرت مطرح گرديد . طبعا ياد از آن در سوره‌هاى مكى نوعى آمادگى و يا به معناى پرداخت صدقه براى تطهير اموال بوده است . احترام به والدين نيز در چند سورهء مكى مورد توجه قرار گرفته است . اين را بايد از مصاديق توجه اصولى اسلام به صلهء رحم و قواعد اخلاقى آغازين به شمار آورد . ديگر مسائل اخلاقى همچون نهى از كبر و غرور و رعايت تواضع در سوره‌اى چون لقمان « 2 » كه از جمله سور مكى است مورد توجه قرار گرفته است . بايد دانست كه برخى از مفسران يادآور شده‌اند كه خداوند شرابخوارى را در چهار مرحله و با تدريج تحريم كرده است . « 3 » در آغاز در سورهء نحل كه سوره‌اى مكى است فرموده است : « و از ميوه‌هاى نخلها و تاكها شرابى مستىآور و رزقى نيكو به دست مىآوريد و خردمندان را در اين عبرتى است . » « 4 » در اينجا « مسكرات » از « رزق حسن » جدا شده است . در جاى ديگر آمده است : « از تو در مورد شراب و قمار مىپرسند . بگو : در آن دو ، گناهى بزرگ و سودهايى است براى مردم . و گناهشان از سودشان بيشتر است » « 5 » در اينجا « گناه » در برابر « ضرر » قرار گرفته و بجاى عنوان تحريم ، از آن به عنوان « اثم » ياد شده است . قاعدتاً تعبير اثم بسيار نزديك به تحريم است . در جاى ديگر آمده : « اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، آنگاه كه مست هستيد گرد نماز مگرديد » . « 6 » و در نهايت در سورهء مائده كه آخرين سورهء نازل شده يايكى قبل از آخرين سورهء نازل شده است آمده : « اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، شراب و قمار و بتها و گروبندى با تيرها ، پليدى و كار شيطان است . از آن اجتناب كنيد تا رستگار شويد . شيطان مىخواهد با شراب و قمار ميان شما كينه و دشمنى افكند و شما را از ياد خدا و نماز باز دارد ، آيا بس مىكنيد » ؟ « 7 » از عايشه نيز نقل شده كه نخست بار سوره‌هايى نازل شد كه در آن از بهشت و جهنم ياد شده است و بعداً آياتى نازل گرديد كه در آن احكام حلال و حرام آمده . اگر در همان آغاز آيهء تحريم خمر و زنا مىآمد مردم مخالفت مىكردند . « 8 » چنين تدريجى ، از نظر برخى محققان ، قابل قبول نيست ؛ « 9 » زيرا شواهدى وجود دارد كه خمر پيش از هجرت تحريم شده است . از جملهء اين شواهد اين كه ابوجهل در تبليغ بر ضد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مىگفت :

--> ( 1 ) . نمل ، 3 ؛ فصلت ، 7 ؛ مزمل ، 20 ( 2 ) . لقمان ، 19 - 18 ( 3 ) . تفسيرالمنير ، ج 2 ، صص 271 - 270 ( 4 ) . نحل ، 67 ( 5 ) . بقره ، 219 ( 6 ) . نساء ، 43 ( 7 ) . مائده ، 91 ( 8 ) . البخارى ، ج 3 ، ص 227 ( 9 ) . الصحيح من سيرة النبى صلى الله عليه و آله و سلم ، ج 4 ، صص 52 - 48 ؛ و نك : الميزان ، ج 16 ، ص 163